سپس بايد بياناتى كه در شكل و كيفيت معاد رسيده است مورد بررسى قرار گيرد و پس از آن نظر علمى و عقلى ( عقل نظرى نه عقل عملى ) به جست‌وجو پرداخته شود كه آيا معاد مقتضاى قانون خلقت است و يا استثنايى است در خلقت ؟ مبناى اين اشارهء اجمالى كه در اين مقاله آمده است اين است كه معاد لازمهء قانون عمومى ( حركت ) و مخصوصاً حركت جوهرى جهان طبيعت است . موجودات جهان از همان اصلى كه پديد آمده‌اند به همان باز مىگردند . جزها را روىها سوى كل است * بلبلان را عشق ، با روى گل است آن‌چه از دريا ، به دريا مىرود * از همانجا كامد آن‌جا مىرود از سر كُه سيل‌هاى تيزرو * وز تن ما جان عشق آميز رو « كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ » . « 1 » « وَ أَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى » . « 2 » مسائلى كه در اين مقاله به ثبوت پيوسته است : 1 . بحث از خداى جهان ، فطرى انسان است . 2 . اين بحث به نتيجه مىرسد . 3 . فوايد اين بحث و آثارش روشن است . 4 . جهان آفرينش آفريدگارى دارد . 5 . ما خدا را چگونه تصور مىكنيم . 6 . خدا يكى است . 7 . خداى هستى همهء كمالات هستى را دارد .

--> ( 1 ) . اعراف ، آيهء 29 . . ( 2 ) . نجم ، آيهء 42 . به كتاب معاد در نگاه عقل و دين چاپ هفتم از همين نگارنده كه مورد تأييد شهيد مطهرى و علامه جعفرى است مراجعه شود . چنان‌چه در كتب توحيد ، در نگاه عقل و دين نيز مباحث به زبان ساده‌ترى مطرح شده است .